در سالهای اخیر، تب بدنسازی و دستیابی سریع به اندامی ایدهآل باعث شده بسیاری از مردان به مصرف مکملهای بدنسازی روی بیاورند. پودرهای پروتئینی، کراتین، آمینو اسید ها و بهویژه استروئیدهای آنابولیک، بهظاهر مسیر عضلهسازی را کوتاهتر میکنند؛ اما آیا این مسیر کوتاه، بهای سنگینی برای سلامت مردان ندارد؟ حقیقت این است که پشت عضلات برجسته و بدنهای خوشتراش، گاهی واقعیتی تلخ به نام کاهش باروری یا حتی ناباروری کامل پنهان است. در این مقاله به بررسی تاثیر مکملهای بدنسازی بر ناباروری مردان، نقش استروئیدها، اثرات آن بر بیضه و پروستات و راههای جلوگیری از این عوارض خواهیم پرداخت، با ما همراه شوید.
مکملهای بدنسازی میتواند باعث ناباروری مردان شود؟
برخی مکملها بهویژه انواع هورمونی و استروئیدی، میتوانند با تغییر در سطح هورمونهای جنسی (مانند تستوسترون و LH)، چرخه طبیعی اسپرمسازی را مختل کرده و باعث کاهش کیفیت و تعداد اسپرمها شوند. در مقابل، مکملهای مجاز و استاندارد مثل کراتین خالص و پروتئین وی در صورت مصرف کنترلشده و زیر نظر پزشک متخصص خطر قابلتوجهی نخواهد داشت.
کدام نوع از مکملها بیشترین تاثیر منفی بر باروری دارند؟
همه مکملهای بدنسازی به یک اندازه مضر نیستند. برخی از آنها صرفا ترکیبات غذایی یا انرژیزا دارند و در صورت مصرف صحیح خطری ایجاد نمیکنند، اما گروهی دیگر حاوی هورمونهای مصنوعی، استروئیدها یا پیشسازهای تستوسترون هستند که میتوانند بهشدت بر باروری مردان اثر منفی بگذارند چرا که این ترکیبات با ایجاد تغییرات در محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–بیضه، موجب توقف اسپرمسازی طبیعی، کوچک شدن بیضهها و کاهش سطح تستوسترون طبیعی بدن میشوند.
| نوع مکمل | ترکیبات اصلی | میزان خطر بر باروری |
|---|---|---|
| استروئیدهای آنابولیک | تستوسترون مصنوعی، ناندرولون | بسیار زیاد |
| مکملهای تستوسترونزا | ترکیبات شبههورمونی | زیاد |
| پروهورمونها | پیشساز هورمونهای مردانه | زیاد |
| مکملهای پروتئینی خالص | وی، کازئین | کم |
| مکملهای حاوی محرکها | کافئین بالا، DMAA | متوسط |
اثر داروی بدنسازی روی بیضه ها و ناباروری
یکی از مهمترین و خطرناکترین عوارض مصرف داروهای بدنسازی در مردان، کوچک شدن بیضهها یا آتروفی بیضه و کاهش عملکرد آنهاست. این داروها عموما حاوی مقادیر بالایی از هورمونهای مردانه مصنوعی هستند که باعث میشوند بدن ترشح طبیعی تستوسترون را متوقف کند. در نتیجه، بیضهها به تدریج کوچک میشوند و توانایی تولید اسپرم را از دست میدهند. این وضعیت میتواند به ناباروری دائم و غیرقابلدرمان منجر شود.
همچنین سطح پایین تستوسترون درونی باعث کاهش میل جنسی، اختلال در نعوظ و تغییرات خلقی شدید میشود و بهترین دکتر اورولوژی هشدار میدهند که بازگشت باروری پس از مصرف طولانیمدت این داروها بسیار دشوار است و گاهی هیچگاه به حالت طبیعی بازنمیگردد.
اثر هورمون های استروئیدی در ورزش بدنسازی
هورمونهای استروئیدی یا همان استروئیدهای آنابولیک ترکیباتی هستند که از هورمون جنسی مردانه (تستوسترون) مشتق میشوند. هدف از ساخت این مواد در ابتدا، درمان بیماریهایی مانند کمخونی یا ضعف عضلانی بود، اما امروزه بسیاری از ورزشکاران برای افزایش حجم و قدرت عضلات از آن بهطور غیرقانونی استفاده میکنند. این داروها باعث رشد سریع عضله و افزایش قدرت فیزیکی میشوند، اما اثرات جانبی آن بسیار خطرناک است:
- افزایش پرخاشگری و نوسانات خلقی
- مشکلات کبدی و کلیوی
- تغییرات هورمونی و ناباروری
- آکنه شدید و ریزش مو
در زنان نیز باعث بروز صفات مردانه مانند بم شدن صدا، پرمویی و نامنظمی قاعدگی میشود. لازم است بدانیم که وجود این مواد در خون و ادرار ورزشکاران بهعنوان دوپینگ شناخته میشود و مجازات ورزشی دارد.
اثر داروی بدنسازی روی پروستات
مصرف داروهای بدنسازی بهویژه استروئیدهای آنابولیک میتواند اثر مستقیمی بر اندازه و عملکرد پروستات داشته باشد. هورمونهای مردانه مانند تستوسترون، عامل اصلی رشد و عملکرد طبیعی پروستات هستند. زمانی که فرد بهصورت مصنوعی و در دوز بالا از مشتقات این هورمونها استفاده میکند، تعادل طبیعی بدن به هم میخورد.
در نتیجه، پروستات تحریک به رشد بیش از حد میشود و بزرگی خوشخیم پروستات (BPH) یا حتی التهاب و مشکلات ادراری بروز پیدا میکند. در موارد شدیدتر، مصرف طولانیمدت این داروها میتواند خطر سرطان پروستات را افزایش دهد. علائمی مانند تکرر ادرار، سوزش، کاهش جریان ادرار و درد لگنی میتوانند از نشانههای اولیه تاثیر داروهای بدنسازی بر پروستات باشند. پزشکان توصیه میکنند ورزشکاران بهصورت منظم آزمایش PSA بدهند و از مصرف خودسرانه استروئیدها پرهیز کنند.
بیماری شایع پروستات در مردان
اثر استروئیدهای آنابولیک بر کاهش اسپرم
استروئیدهای آنابولیک از طریق تأثیر بر محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–بیضه، ترشح طبیعی هورمونهای تنظیمکننده تولید اسپرم را مختل میکنند. با افزایش مصنوعی تستوسترون در بدن، پیام «کفایت هورمون» به مغز ارسال میشود و در نتیجه، تولید FSH و LH کاهش مییابد. این دو هورمون مسئول تحریک بیضهها برای ساخت اسپرم هستند.
در نتیجه، تعداد و کیفیت اسپرم بهطور قابلتوجهی کاهش پیدا میکند. این مشکل میتواند باعث کاهش باروری یا عقیمی موقت و گاهی دائم شود. حتی پس از قطع مصرف، ممکن است چندین ماه تا چند سال طول بکشد تا عملکرد طبیعی بیضهها بازگردد. در برخی افراد نیز کاهش اسپرم غیرقابل برگشت است.
اثر کراتین بر ناباروری مردان
به طور کلی، مصرف متعادل کراتین تحت نظر پزشک یا متخصص تغذیه ورزشی ایمن است و خطر استروئیدها را ندارد. برخلاف استروئیدها، کراتین یک مکمل مجاز و طبیعی است که در بدن نیز بهطور طبیعی وجود دارد و نقش مهمی در تولید انرژی عضلانی دارد. مصرف کراتین در دوز مناسب معمولا خطری برای باروری ایجاد نمیکند.
با این حال، مصرف بیش از حد یا طولانیمدت کراتین بدون نوشیدن آب کافی ممکن است باعث افزایش فشار بر کلیهها شود و بهطور غیرمستقیم تعادل هورمونی بدن را مختل کند. برخی مطالعات محدود اشاره کردهاند که دوزهای بسیار بالا میتواند سطح تستوسترون را کمی تغییر دهد، اما هنوز شواهد قطعی در مورد تأثیر مستقیم کراتین بر ناباروری مردان وجود ندارد.
ناباروری ناشی از استروئیدها دائمی است؟
در بسیاری از مردانی که مصرف استروئید را متوقف میکنند، با گذشت زمان و درمان ناباروری مردان، باروری تا حدی یا بهطور کامل بازمیگردد. با این حال، همه چیز به شدت و مدت مصرف بستگی دارد. مصرف طولانیمدت استروئیدهای آنابولیک میتواند منجر به تخریب سلولهای زایای بیضه (Sertoli cells) شود که مسئول تولید اسپرم هستند.
در چنین شرایطی، بازگشت باروری ممکن است بسیار دشوار یا حتی غیر ممکن باشد. مطالعات علمی نشان دادهاند که در مصرفکنندگان کوتاهمدت، با قطع دارو و مصرف داروهای تحریککننده ترشح گنادوتروپین (مانند کلومیفن یا HCG) طی چند ماه تا یک سال، عملکرد بیضه بهبود مییابد. اما در مصرفکنندگان مزمن یا کسانی که از ترکیب چند نوع استروئید استفاده کردهاند، گاهی ناباروری به شکل دائمی یا مزمن باقی میماند.
مدت زمان لازم برای بازگشت باروری پس از قطع مکمل
بازگشت باروری فرایندی تدریجی است و به فاکتورهای زیادی مانند نوع مکمل، مدت مصرف، سن فرد و وضعیت سلامت هورمونی بستگی دارد. بهطور میانگین، مردانی که مصرف استروئیدها را قطع میکنند، در ۳ تا ۱۲ ماه شاهد بازگشت تدریجی عملکرد اسپرم هستند. اما این زمان در برخی افراد ممکن است تا ۲ سال نیز طول بکشد. پزشکان برای تسریع روند بهبود معمولا از درمانهای زیر استفاده میکنند:
- درمان دارویی با HCG و FSH برای تحریک بیضهها
- درمان با کلومیفن سیترات برای افزایش ترشح تستوسترون طبیعی
- رژیم غذایی غنی از روی، ویتامین E و آنتیاکسیدانها برای بهبود کیفیت اسپرم
- در موارد شدیدتر، بررسی دقیق آزمایش اسپرم و سطح هورمونهای جنسی جهت تصمیمگیری درمانی ضروری است.
در هر حال، ترک زودهنگام مصرف مکملهای هورمونی و مراجعه سریع به پزشک متخصص اورولوژی میتواند شانس بازگشت باروری را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
چگونه میتوان از عوارض مکملهای بدنسازی جلوگیری کرد؟
- قبل از مصرف هر نوع مکمل، با پزشک متخصص یا اورولوژیست مشورت کنید.
- از مکملهای دارای مجوز وزارت بهداشت استفاده کنید.
- مکملهای ناشناس و خارجی بدون برچسب را هرگز مصرف نکنید.
- مصرف مکملهای هورمونی را بدون نسخه پزشک قطع کنید.
- تغذیه طبیعی، خواب کافی و تمرین اصولی را جایگزین مکملهای مشکوک کنید.
توصیه پزشک اورولوژ درباره مصرف مکملهای بدنسازی
دکتر کیوان آقامحمدپور، متخصص اورولوژیست با فلوشیپ ناباروری مردان، در گفتوگویی با اشاره به افزایش مصرف مکملهای بدنسازی در بین جوانان، هشدار میدهد:
«متاسفانه بسیاری از مراجعهکنندگان من جوانانی هستند که به امید افزایش حجم عضلانی از مکملهای هورمونی و استروئیدی استفاده میکنند، بدون اینکه از عوارض جدی آن آگاه باشند. مصرف خودسرانه این ترکیبات میتواند منجر به اختلال شدید در عملکرد بیضهها، کاهش میل جنسی و حتی ناباروری دائمی شود. توصیه من به ورزشکاران این است که پیش از مصرف هر مکملی با پزشک مشورت کنند و از مکملهای مجاز و دارای تاییدیه وزارت بهداشت استفاده نمایند. حفظ سلامت باروری بسیار مهمتر از رشد سریع عضله است و هیچ مکملی نباید جایگزین یک سبک زندگی سالم شود.»
بدنسازی سالم بدون ناباروری..!
باید گفت که مصرف مکملهای بدنسازی، اگر بدون آگاهی و نظارت پزشکی انجام شود، میتواند بهایی سنگین برای سلامت مردان داشته باشد. استروئیدهای آنابولیک و مکملهای هورمونی با ایجاد اختلال در سیستم طبیعی بدن، باعث کاهش اسپرم، آسیب به بیضهها و حتی ناباروری دائمی میشوند. هرچند برخی از این آسیبها در صورت تشخیص بهموقع و درمان مناسب قابل برگشتاند، اما تداوم مصرف و نادیده گرفتن علائم اولیه میتواند اثرات جبرانناپذیری برجای بگذارد. در نهایت برای داشتن بدنی سالم و قوی، لازم نیست از میانبرهای خطرناک استفاده کنید. ترکیبی از تغذیه درست، تمرین منظم، استراحت کافی و مشورت با پزشک، میتواند شما را بدون آنکه سلامت و باروریتان را به خطر بیندازید، به همان نتیجه هدف برساند.
